.
Stanisław Dziuba
.
Działania wojenne w czasie I wojny światowej obejmujące zachodnie rubieże Imperium Rosyjskiego, czyli dawne ziemie polskie zajęte w czasie zaborów rozpoczęły się na początku sierpnia 1914 r. W wyniku ofensywy Niemcy zdobyli Częstochowę i Kalisz.
Szczególnie tragiczny los spotkał Kalisz , który został zbombardowany przez wojsko niemieckie, a jego ludność wysiedlono z miasta. W grudniu 1914 r. Niemcy zajęli Łódź, Na początku maja 1915 r. Rosjanie opuścili Warszawę. W dniu 5 maja 1915 r. wojska niemieckie wkroczyły do Warszawy. Oznaczało to dla stolicy Królestwa Polskiego, koniec rosyjskiego panowania i rozpoczęcie niemieckiego panowania, która trwało jak wiemy do 11 listopada 1918 r.
W czasie działań wojennych ziemie polskie zostały mocno zdewastowane. Znacznych szkód dokonali Rosjanie wycofując się na wschód. Niszczono infrastrukturę kolejową oraz wiele zakładów przemysłowych, takich jak: gorzelnie, browary, cukrownie, papiernie czy huty szkła. Z samej Warszawy wywieziono np. całą fabrykę Lipopa, ładując jej maszyny na 328 wagonów kolejowych. Rosjanie zmuszali do ewakuacji w głąb Rosji załogi fabryk, łącznie z ich rodzinami. Wywieziono wyposażenie Zamku Królewskiego. Wysadzono w powietrze mosty warszawskie. Carski Uniwersytet Warszawski został przeniesiony do Rostowa nad Donem.
Po wkroczeniu wojsk niemieckich w Warszawie dokonano wielu istotnych zmian. Ruble i kopiejki zastąpiono walutą niemiecką. Z budynków publicznych zniknął dwugłowy carski orzeł. Dokonano zmian w nazewnictwie ulic i placów. W zdobytej przez Niemców Warszawie panowały bardzo trudne warunki życia, wiele domów i mieszkań uległo bowiem zniszczeniu brakowało żywności, a chleb był reglamentowany.
Sytuację pogarszał fakt, że zajmujący wciąż prawobrzeżną cześć miasta Rosjanie, ostrzeliwali centrum Warszawy.
Już w pierwszych dniach niemieckiej okupacji komendant wojskowy miasta przekazał władzę cywilną Komitetowi Obywatelskiemu, który powołał Zarząd Miasta a jego prezydentem został hrabia Kazimierz Lubomirski. 15 października 1915 r, władze niemieckie wyraziły zgodę na otwarcie Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki z polskim językiem wykładowym. Rozwijało się polskie szkolnictwo. W teatrze często grano sztukę Noc listopadową St. Wyspiańskiego, a przedstawienie było poprzedzane odśpiewaniem pieśni Boże coś Polskę.
Niemcy pozwalają Polakom na organizowanie uroczystości patriotycznych. W dniu 3 maja 1916 r. w Warszawie odbyła się potężna manifestacja patriotyczna, w 125 rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja. Podobnie było w dniu 8 sierpnia 1916 r. na uroczystości postawienia krzyża na Cytadeli Warszawskiej w miejscu stracenia Romualda Traugutta., Zimą 1916 r. do Warszawy wkroczyły oddziały Legionów Polskich. Tłumy warszawiaków witały w dniu 12 grudnia 1916 . Józefa Piłsudskiego. W Akcie 5 listopada 19 16 r zawarta została obietnica powstania marionetkowego Królestwa Polskiego. W dniu 12 września 1917 r. na mocy tego aktu powołana została przez władze okupacyjne Rada Regencyjna, zstępująca króla. Powołała ona Radę Stanu, a hrabia Zdzisław Lubomirski zostaje ogłoszony regentem.
Mimo tych wszystkich działań, nie udało się Niemcom pozyskać zaufania Polaków i utworzyć z nich oddziałów armii niemieckiej. Polacy zachowywali do Niemców nieufność, wiedząc w jaki sposób postępowali oni na ziemiach zaboru pruskiego. Tą nieufność potęgowały ustalenia zawartego miedzy Cesarstwem Niemieckim a Rosją Sowiecką traktatu brzeskiego, w którym zgodzono się, by powstające państwo ukraińskie przejęło wiele dawnych ziem Królestwa Polskiego.
Na początku listopada, a właściwie 10 listopada 1918 r., zarówno w Warszawie, jak i w innych miastach następuje rozbrajanie Niemców. Żołnierze niemieccy nie chcieli już walczyć. Zmęczeni długotrwała wojną chcieli wracać do domu. W dniu 11 grudnia 1918 r. do Warszawy przybywa Józef Piłsudski. Regent. Książę Lubomirski przekazuje mu władzę i mianuje Naczelnikiem Państwa. Piłsudski obejmuje komendę wojskową i w depeszy powiada światowe mocarstwa o powstaniu państwa polskiego.
.
Ginęli mordowani przez hitlerowców i ich litewskich kolaborantów
